Tam Quan và Cô Đàn Sơn Tùng

Năm 1831 (Tân Mão) Hoàng Triều Thánh Tổ Minh Mạng Năm 12 Ngài Đoàn Văn Phú (có trong văn chánh tế Sơn Tùng ) lúc bấy giờ là Thị Lang Bộ Công tham gia xây dựng thành Trấn Nghệ An, cửa ải ở núi Hoành Sơn, đến năm 1833 lại tham gia xây dựng điệnThái Hòa, Đại Cung Môn, Ngọ Môn được thăng Tả Tham Tri Bộ Công. Thời gian này ngài tham gia xây dựng Tam Quan Sơn Tùng có sự ân thuận giúp đỡ của Triều đình vua Minh Mạng. Về sau ngài vào trấn nhậm nhiều nhiệm vụ phía Nam, rồi mất 1840 Minh Mạng thứ 21. (xem sao lục ngài Đoàn Văn Phú ), khi đang tại chức Tổng Đốc Long Tường(Vĩnh Long Định Tường)

Năm 1949 (Ky Sửu) chùa cháy nhưng Tam Quan vẫn còn, ngày ngày chứng kiến cảnh tên qua đạn lại đồn Phổ Lại cố thủ, địch di chuyển trên huyện lộ Phú Ốc Sịa với Du kích quân từ đê đập Sơn Tùng bắn qua, Tam Quan là đài quan sát của Du kích quân. Tam Quan lần cuối cùng là sở chỉ huy tiền phương của tiểu đoàn 436 thuộc Trung Đoàn 101chủ lực quân Bình Trị Thiên trong trận hợp đồng tác chiến giữa bộ binh và pháo binh, công kiên chiến đêm 9/ 3/ 1951 đánh tan đồn Phổ Lại, khẩu canh nông Bô Pho đặt cạnh Tam Quan khai hỏa đánh sập lô cốt cố thủ đồn Phổ Lại, và bộ binh từ đê đập Sơn Tùng vượt rào tiến quân dưới làn đạn phóng pháo Lẳng Xờ Bom đánh chiếm đồn.

Đến tháng 8 năm Tân Mão (1951) Bảo Vệ Quân đóng theo thế liên hoàn tam giác: Lô Cốt Phổ Lại, Lô Cốt Chợ Nan, Đồn Bằng và pháo đài Tam Quan Sơn Tùng. Không chịu nổi sự uy hiếp của du kích quân, lúc 4 giờ chiều ngày 10 / 6 Nhâm Thìn (1952 ) Bảo Vệ Quân dùng mìn giựt sập Tam Quan kéo về đóng phía bên kia sông (Rào). Thế là Tam Quan theo Chùa đi vào dĩ vãng. Hiện nay đã có bốn trụ biểu dựng lên khi khuông hội Phật Giáo Sơn Tùng xây lại như đã nêu trên.

CÔ-ĐÀN SƠN TÙNG

Nguyên ngày xưa thường năm lễ Tảo Mộ vào ngày 20 tháng 12. Đến năm Bính-Ngọ 1905 Làng trong thiết nghĩ rằng : Tuy là vô tự nhưng đã cùng nhau sống trong một địa phương. Nhận thấy thiên thu hương hỏa không chỗ bằng ý mới đồng lòng cảm tưởng nên lập ra Cô-Đàn năm Mậu-Thân 1907, xây đàn bằng gạch lấy tháng 2 làm ngày Tảo-Mộ, sự tích đã có bia.

Từ khi sáng lập đến nay được 70 năm Năm qua tháng lại gió tạt mưa xang cảnh sắc cũ không được trang nghiêm đẹp đẽ. Làng đồng thuận lấy tiền khẩu phần toàn dân, kiến thiết Nội Tẩm ba gian, ngoại Đàn ba án, diện tiền có bốn Trụ đăng.  Ngày 23 tháng 9 năm Giáp-Dần (1974) khởi công. Đến tháng 2 năm At-Mão (1975) hoàn thành. Tổng Kê công tác hạn liệu số bạc hai triệu tám trăm nghìn đồng (2.800.000 đ). Nay Minh Chí Đồng Bổn Thôn.

Hình ảnh Cô Đàn vừa đựơc tu sửa năm 2014